ASI ESCRIBESE A MEMORIA DE XEVE

El siglo que cambió la historia de Xeve

En 2009, la parroquia de Santa María de Xeve tan solo disponía de 893 habitantes en su censo. Pero esta localidad tiene una historia llena de altos, como cuando fue concello propio, y bajos, la época en la que vivió bajo la opresión de la casa Gondar. Esta última las recuerda Herminio Sande Lado en su libro "Xeve en el siglo XVII".

La historia comenzó hace ya años, cuando Herminio Sande llegó a Xeve, para ser el párroco de la parroquia. Fue ya entonces cuando comenzó a interesarse por la historia del lugar. Concretamente fue el siglo XVII el periodo que más le fascinaba porque significó un antes y un después en los anales de Xeve. Lo que empezó como interés, pasó a transformarse en un proyecto que dejó olvidado hasta hace dos años cuando Herminio comenzó a investigar verdaderamente en las crónicas de la época.
Sus investigaciones le llevaron a revisar los archivos del Reino de Galicia en A Coruña, además de Salamanca y los de la Universidad de Oviedo, desafortunadamente, con desigual fortuna en cada uno de ellos. Ahora, fruto de esos trabajos sale a la luz "Xeve en el siglo XVII", una crónica que narran los hechos más significativos de este periodo.
"El libro no saldrá a la venta, porque mi oficio no es el de escritor, ni es mi pretensión ser uno de los principales cronistas e historiadores. Escribí este libro porque es importante que no se olvide un pasado que aún tiene presencia hoy en día" afirma Herminio, que saca esta publicación gracias a una subvención de la Diputación de Pontevedra, "aída que é unha publicación modesta, porque boa parte a paguei eu e non era a miña finalidade convertirme en escritor de oficio", recalca el párroco. De echo, la forma para conseguir un ejemplar es acudir a la comida que se celebrará el próximo día 10 en el campo de la iglesia de San Andrés de Xeve, por la festividad del Rosario.
"Curiosidade e intriga por una historia exclusiva en Galicia", promete Herminio. La situación en la época viene marcada por el privilegio de la luptuosa, dado por Carlos I a la familia de Gondar, mediante la cual estos podían cobrarle a cada familia 2 reales por los muertos que tuvieran. Fue el origen de batallas dialécticas y reveliones que duraron 150 años que se traducen en asesinatos en los caminos. "Foi unha época moi crítica para Xeve", señala el párroco, "aínda hoxe se pensa que os de San Andrés son máis señoritos porque os de Santa María estaban máis oprimidos e, de feito, a terra aínda non é deles, é dos Gondar" recalca.
"Coa chegada do párroco Francisco Argüelles termina coa redención da luctuosa. Consigue os veciños paguen dunha vez para sempre 2100 ducados, pero con autorización real, e aquí cambia a historia de Xeve" revela Herminio. También cuenta la historia del obisto Zambrana, que dotó a Xeve de su primera escuela.

Historia e confidencias da memoria de Xeve

NA ORIXE.-

A presencia humana nestes contornos remóntanse a moitos séculos atrás. Na época prehistórica existían diversos castros que aínda se conservan na zona: o Monte do Castro, en Verducido e os dous situados en Santo André de Xeve (o de Maúnzo e o de Sobral). Preto do primeiro localízase o lugar da Torre, o que fai pensar que na Idade Media había alí unha fortaleza ou algún outro tipo de edificación defensiva.

AS PEGADAS ROMANAS.-

Tamén o Imperio Romano deixou as súas pegadas. Dous bos exemplos son os que atoparon por casualidade dous campesiños no século XIX. Segundo contan, foi un labrego quen, traballando preto da capela de San Roque, rompeu sen querer o que resultou ser unha ánfora chea de moedas de ouro, prata, la, cobre e bronce. Estaban perfectamente conservadas, malia pertencer a diferentes épocas entre os séculos I e IV. E sorpresa semellante levou a muller que cavaba o millo cando coa aixada estragou una vaixela da que comezaron a saír numerosas moedas da época romana. Unha vez limpas, revelaron no seu anverso os bustos de emperadores romanos como Galieno, Claudio e Filipo, entre moitos outros. Nesta ocasión non eran de ouro nin de ningún outro metal precioso, pero de grande valor.

A LIBERACIÓN DA LUCTUOSA.-

Non se pode falar da historia de Xeve sen deterse nun dos episodios máis significativos do seu pasado: o momento no que o entón párroco da fregresía de Santo André de Xeve, Francisco Argüelles, libera á veciñanza da Luctuosa, un dereito antigo que nalgunhas provincias se pagaba ao señorío e prelados cando morrían os seus súbditos ou súbditas. Tratábase dunha especie de imposto que os vasalos e vasalas pagaban ao seu señorío por coidalos cando morría alguén da familia. Foi a finais do século XVII. "A chegada de Francisco Argüelles remata coa redención da luctuosa: consegue que a veciñanza pague dunha vez e para sempre 2100 ducados, con autorización real, e aquí cambia a historia de Xeve”.

NO CATASTRO DE 1755.-

A autonomía das terras de Xeve queda recollida xa no Catastro do Marqués da Ensenada, de 1755, onde especifica que están gobernadas baixo a forma dun Couto. Este documento divide tamén Santa María e Santo André, unidas ata ese momento, e establece que o Couto de Xeve quedaba integrado por Santa María de Xeve, Santo André de Xeve, Verducido e os mordomos pedáneos. O territorio pertencía ó Señorío de Bermúdez de Castro, donos de moitas terras e da Casa de Gondar, entre outras propiedades.

O ANTIGUO CONCELLO DE XEVE

Cen anos de testemuñas e curiosidades ordenadas cronolóxicamente

1847
O 25 de Xaneiro redáctase a primeira Acta Municipal. Consérvase no Arquivo Municipal de Pontevedra, ao que foron trasladados os documentos do extinto Concello, que o secretario chama de “Berducido”, ben por equivocación, ben porque alí se atopaba o primeiro edificio municipal. O primeiro alcalde foi D. Alberto Gómez.

1852
Na sesión de 4 de xaneiro noméase un síndico, cargo que hoxe correspondería cunha especie de “Defensor dos Veciños”

1856
O día 28 de Outubro designan hospital provisorio a Casa da Granxa, no centro de Santa María, debido á epidemia de cólera morbo que azoutaba o país.

1865
O 21 de setembro pídese aumento de soldo para o mestre D. José Corbacho Mariño, e que se lle proporcione “unha casa decente” se se lle ordena trasladarse de Santo André a Santa María.

1866
O día 30 de decembro de prodúcese o nomeamento de celadores (Alcaldes de Barrio) nos lugares do Concello

1868
No libro de Actas recóllese unha adhesión esplícita do Concello á Revolución de Setembro, denominada “A Gloriosa”. Un pronunciamento municipal de 2 de outubro.

1873
O día 7 de decembro, o Concello trasládase a unha casa particular en Frieiro, sesión na que tamén se nomea un novo Secretario Municipal.

1875
A sesión do 5 de febreiro foi tumultuosa. Moita xente protestaba polo Imposto de Consumos, unha especie de IVE que había entón.

1878
O día 5 de xullo o Concello trata sobre as honras polo eterno descanso da Raíña María Cristina.

1882
O 3 de setembro os concelleiros reciben do Estado a Colección de Pesas e Medidas Métricas, co gallo da entrada en vigor do Sistema Métrico Decimal que desde entón está en vixencia.

1890
O día 29 de abril a Xunta Municipal de Asociados (composta pola Corporación e os maiores contribuíntes) aproba un orzamento adicional.

1898
O Concello de Xeve aproba unha cuestación para a Guerra de Cuba, contra os Estados Unidos. Foi o 1 de xuño.

1904
Fórmanse Comisións Municipais e capataces de camiños, na sesión do 3 de xaneiro.

1909
Apróbanse indemnizacións pola matanza de animais dañinos (zorros) e polo arranxo dunha fonte pública por un particular, na sesión de 25 de abril

1912
Desígnanse novos capataces encargados dos montes comunais, nunha sesión celebrada o día 7 de xaneiro

1918
O 9 de xuño de recóllese unha referencia á hidrofobia canina, a raiba que afectaba aos animais, un caso que se repite ao longo do tempo

1923
Nace unha nova Corporación, coa sesión constitutiva presidida polo Comandante da Garda Civil. Era o 1 de outubro de aquel ano, ao inicio da dictadura de Primo de Rivera.

1931
Chega a República. Con ela, a nova Corporación democrática, que toma posesión dos cargos o día 20 de abril. D. Lino Tilve Corbacho será elixido alcalde.

1936
A Corporación de Xeve adhírese ao Estatuto de Galiza o día 14 de xuño.

O Golpe de Estado do 36 supón a destitución da Corporación, a traición á democracia e ás aspiracións nacionais de Galiza. Toma posesión un Delegado Gubernativo. A primeira acta da dictadura franquista en Xeve data do 28 de xullo de 1936, dez días despois de comezada a guerra. Nela, pese a que o seu contido violenta a Constitución, figura o carimbo “Ayuntamiento Constitucional de Geve”.

1942
O día 19 de febreiro, Xeve propón a súa integración en Pontevedra

1944
Celébrase a última reunión oficial do Concello de Xeve, o día 1 de agosto, momento no que as tres parroquias do norte quedan definitivamente unidas á capital. O punto da orde do día denomínase “Cese de este Ayuntamiento”. O último alcalde chamábase Benito Rivas Hermida.

ALGUNHAS LENDAS DO LUGAR

LENDAS E MITOLOXÍAS.-

Entre o patrimonio inmaterial de Xeve destaca a súa riqueza de tradicións e lendas. A riqueza máxica que envolveu este lugar cheo de ríos, montes graníticos e homes e mulleres cheos de vitalidade e imaxinación, deu orixe a moitas historias. O que sí é certo é que crearon un mundo irreal polo que hoxe paseamos encantados e encantadas da man da literatura oral. Historias que proceden da orixe dos tempos, que revelan parte da nosa herdanza histórica e nos definen e singularizan diante doutros pobos do mundo.

O CACHOTE DA MOURA.-

A Bouza está en Couso, preto do Lérez. Alí existe o Pozo Negro, polo que todos e todas pasan temerosos e temerosas e con présa. Non se sabe que profundidade ten. Pero sí que é moi perigoso, onde din que desapareceu moita xente cando se ían bañar. Por exemplo, a fermosa moza loira que logo do seu falecemento aparecíase ás 12 da noite convertida en serea para peitearse na beira cun peite de prata. Dise que cando quixeron desencantar a rocha na que aparecía, chamado o Cachote da Moura, quedaron cegos.

O CASTRO DE MAÚNZO.-

Estas ruínas están en Santo André de Xeve, camiño de Amil. Disque debaixo hai unha fermosísima cidade soterrada na que habitaban os mouros. Quen a veu dixo que o teito da montaña está sostido sobre catro enormes columnas de ouro. Alí, ata os xugos dos bois están feitos do prezado metal, pero non se pode desenterrar, xa que con só tocala desaparecía. Seica de alí parte un túnel ata a Casa de Gondar, que lembra a outro entre o monte Castelo por debaixo de Casaldorado e Cendona que vai á Xunqueira da Gándara. Era para que levasen os cabalos beber ao río.

AS COVAS DO CASTRO.-

Nas Covas do Castro hai moitos anos que ninguén se atreve a entrar porque tiña medo a non volver saír. Uns valentes fixeron unha proba para ver se era certo: atáronlle unha corda moi longa a un can moi fiel e metérono dentro. Ao ver que o can deixara de facer forza, sacaron a corda e non atoparon nada atado a ela. Agardaron dous días a ver se saía, pero o can non aparecía por ningures. Entón pecharon as entradas con pedras para que ninguén entrara para nunca máis volver.

OS OFICIOS

TERRA DE CANTEIROS.-

Así é coñecida Xeve. Destas terras xurdiron labregos da pedra durante os últimos séculos. De pais a fillos íase transmitindo este oficio duro. Traballaban o granito marcando cunha regra unha liña recta por onde ir a aresta. Co martelo íase desprendendo a pedra sobrante para despois, co cicel e a maceta, afondar na aresta. Empregábase o pico para manter o resto da superficie igualada e, por último, coa buxarda (unha maza de ferro) alisábase toda a peza.
Nos traballos de labra fina tamén se empregaba como material o compás, a escuadra e a chumbada para medir a obra.
Os canteiros de Xeve foron responsables de obras como a Escola Naval Militar de Marín; os Paradores de Turismo de Pontevedra, Cambados, Tui e Baiona; a reconstrución da ponte do Burgo; o Mercado de Pontevedra ou Hospital Xeral de Vigo.

E DE MÁIS OFICIOS.-

Os Ferreiros fabrican utensilios agrícolas e ferraxes necesarias para carros e casas. Traballan na forxa, alí se instala o fogón ao que se lle insufla aire co barquín para dar forma ao ferro. Entre outras, empregan tenaces, atizadores e martelos Os Carpinteiros traballan a madeira. Os de armar preparaban as estruturas e os teitos das casas e os de taller, con obradoiro, fabricaban os mobles das casas.
Os Augardenteiros elaboran o licor de herbas, branco ou tostado. Son destiladores do bagazo (o cascallo da uva despois de separar o líquido). Empregan un alambique (ou alquitara) construido con cobre rubio que se quenta ao lume. Na parte inferior, da pota deposítase o bagazo e no superior, capacete, condénsase o vapor convertido en augardente.
Os Zoqueiros, zapateiros que facían zocos e zocas, calzado para as humidades das chuvias e as lameiras dos camiños. Desfán a madeira en toros coa medida da zoca, axudados co tronzón. Cunha machada pequena dáballe forma ata furala e baleirala, coas gubias e cos trades. Os Cesteiros crean cestas con madeira de carballo ou castiñeiro, combinada ás veces con vimbios. A través do trenzado do material construíanse cestas e útiles prácticos.
Os Muiñeiros e muiñeiras traballaban nos numerosos muíños de auga. Ata hai cincuenta anos, empregábanse para moer cereais, principalmente, millo e centeo. Os muíños eran da familia, de tal maneira que a propiedade do muíño é compartida e transmitíase por herdanza. Establecíanse quendas para o seu uso, que se convertía nun espazo de relación sociais.

OFICIOS DE STO. ANDRÉ EN 1750

(Censo realizado o día 3 de decembro dese ano)

- 296 canteiros
- 54 tratantes de fariña
- 44 muiñeiros
- 37 costureiras
- 31 aprendices de cantería
- 17 xastres
- 17 tecedores ou tecedoras
- 16 “pobres”
- 12 mestres de cantería e arquitectura
- 10 carpinteiros
- 10 cardadeiras
- 7 milicianos
- 3 curtidores de coiros
- 3 estanqueiras de tabaco
- É Un de cada unha destas profesións:

Xuiz, escribán, ministro, carceleiro, maordomo, sangrador e barbeiro, gaiteiro, palilleira, sacristán, zoqueiro, mestre de nenos, cereiro e arrendatario

O PAZO GONDAR

Cando en 1860 a parella formada por José Manuel Fontán García e Emilia Pérez Douterelo se fixo co pazo de Gondar, en Santa María de Xeve, un maiorazgo concedido orixinariamente por Carlos V a Pedro Arias de Aldao, non sospeitaban que darían lugar a unha saga familiar que continúa máis dun século despois celebrou a súa primeira xuntanza.

O encontro tivo lugar baixo unha carpa no fermoso pazo situado en Xeve, unha construción que conserva un cárcere anexo e unha impoñente escalinata diante da que xa se retratara a familia Fontán en 1906.

Esa imaxe repetiuse e completou un xantar no que participaron 170 descendentes e familiares da parella orixinal, unha reunión que se celebrou baixo unha carpa instalada nun lateral do pazo. “Foi a nosa primeira xuntanza; o que queriamos”, explica Gerardo Fontán, un dos bisnetos, “era poder reunirnos; era unha ocasión única porque o normal é atoparnos nos funerais. Algúns nin nos coñeciamos e hoxe saudámonos por primeira vez”.

Sobre os seus devanceiros, os participantes contan que “eles eran caseiros, viñan desta mesma parroquia, de Santa María de Xeve, e co seu traballo mercaron o pazo”.

Trátase dunha propiedade con terreos na que José Manuel e Emilia criaron os seus tres fillos. Virían despois 15 netos e 40 bisnetos, aos que se sumaron onte numerosos tataranetos e as súas parellas, ata completar preto de 200 asistentes.

Todos eles pousaron para a foto e puideron volver contemplar os escudos do pazo, nos que figuran, por exemplo, as flores de lis dos Aldao, a Torre de Gondar, os escaques dos Bermúdez e os roeles dos Castro, familias que foron propietarias inicialmente do pazo de Santa María de Xeve.

O pazo conta cunha torre defensiva do século XV, aínda que o seu estado de conservación é mellorable. De feito, o pasado ano a Asociación Galega de Xenealoxía e Heráldica alertou do deterioro do pazo e reclamou a súa protección por parte das administracións. “Conservar un pazo non é doado”, explican os bisnetos da parella que adquiriu a propiedade, “hai partes que están ben e outras non tanto; un proxecto de restauración integral custaría moitos millóns de euros”.

Estas e outras reflexións, xunto con ducias de anécdotas familiares, serviron neste día para animar unha longa sobremesa desta saga que xa se encamiña cara ao seu segundo centenario.

ASI ESCRIBESE A MEMORIA DE XEVE

Historia e confidencias da memoria de Xeve

¡¡A WEB DOS VECIÑOS DE XEVE!!

XENTILICIO: Xeveir@ POBOACIÓN: 3.006

Contacto

XEVE.GAL en redes sociais